Zgodne z przepisami i bezpieczne przechowywanie łatwopalnych cieczy w szafach bezpieczeństwa
Przechowywanie łatwopalnych cieczy to poważne wyzwanie dla przedsiębiorstw w obszarach produkcji, laboratoriów i logistyki. Już niewielkie ilości substancji o niskiej temperaturze zapłonu mogą w razie pożaru spowodować znaczne szkody – zarówno dla pracowników, jak i mienia oraz procesów operacyjnych. Jednocześnie obowiązują jasne przepisy prawne, które nakazują bezpieczne i zgodne z prawem przechowywanie tych substancji.
Na tej stronie znajdą Państwo uporządkowany przegląd wymagań dotyczących przechowywania łatwopalnych cieczy w zakładzie, wyjaśnienie różnic między przechowywaniem aktywnym a pasywnym oraz informacje, dlaczego podstawowym środkiem ochronnym jest odpowiednia szafa bezpieczeństwa.
Co rozumie się pod pojęciem „ciecze łatwopalne“?
Ciecze łatwopalne (lub palne) uznaje się za substancje niebezpieczne, które po zapaleniu palą się samoczynnie w kontakcie z powietrzem. Decydującym kryterium jest tutaj temperatura zapłonu substancji, czyli najniższa temperatura, w której nad substancją może powstać łatwopalna mieszanina oparów z powietrzem. Jeśli mieszanina ta będzie miała kontakt ze źródłem zapłonu, może dojść do zapalenia się substancji lub wybuchu. Im niższa temperatura zapłonu, tym większy stopień zagrożenia w normalnym środowisku pracy.
W zależności od ryzyka pożaru – określonego na podstawie temperatury zapłonu i temperatury wrzenia – ciecze palne dzieli się na cztery kategorie. Klasyfikacja zgodna z rozporządzeniem CLP ma zastosowanie do trzech z tych kategorii i można ją znaleźć w zwrotach wskazujących rodzaj zagrożenia H 224, 225 i 226 na etykietach produktów. Produkty ropopochodne są klasyfikowane do czwartej kategorii niezależnie od ich temperatury zapłonu.
Kategoria 1 – H 224
Temperatura zapłonu: < 23°C – ≤ 35°C
Treść: Skrajnie łatwopalna ciecz i pary
Hasło ostrzegawcze: Niebezpieczeństwo
Przykład: izopentan, eter dietylowy
Kategoria 2 – H 225
Temperatura zapłonu: < 23°C – ≤ 35°C
Treść: Wysoce łatwopalna ciecz i pary
Hasło ostrzegawcze: Niebezpieczeństwo
Przykład: aceton, etanol
Kategoria 3 – H 226
Temperatura zapłonu: ≥ 23°C – ≤ 60°C
Treść: Łatwopalna ciecz i pary
Hasło ostrzegawcze: Uwaga
Przykład: lakiery, wiele rozpuszczalników
Kategoria 4 – H 226
Temperatura zapłonu: –
Treść: Łatwopalny
Hasło ostrzegawcze: Uwaga
Przykład: olej opałowy, olej napędowy
Przechowywanie aktywne i pasywne
Przechowywanie pasywne
Przechowywanie pasywne polega wyłącznie na przechowywaniu łatwopalnych cieczy w odpowiednich do tego celu pojemnikach. Pojemniki muszą być cały czas szczelnie zamknięte. Nie wolno bezpośrednio wykorzystywać cieczy w procesie napełniania lub opróżniania.
Przechowywanie aktywne
O przechowywaniu aktywnym mowa jest wtedy, gdy łatwopalne ciecze są regularnie pobierane lub przelewane. Jest to źródłem dodatkowych zagrożeń związanych z uwalnianiem oparów z otwartych pojemników, a co za tym idzie – ze zwiększonym ryzykiem zapłonu. Przechowywanie aktywne wymaga zastosowania specjalnych środków ochronnych.
Podstawy prawne i wymogi dotyczące przechowywania łatwopalnych cieczy
Temperatura zapłonu lub odpowiednia kategoria decydują o tym, jakie ilości łatwopalnej cieczy można przechowywać w określonych warunkach.
Przedsiębiorstwa są zobowiązane do przechowywania substancji niebezpiecznych w taki sposób, aby nie stanowiły one zagrożenia dla zdrowia ludzkiego i środowiska. Przez „przechowywanie“ rozumie się przechowywanie substancji niebezpiecznych w celu ich późniejszego wykorzystania, a także w celu przekazania ich innym podmiotom. Obejmuje to przygotowanie takich substancji np. do transportu lub rozładunku, jeżeli procesy te nie nastąpią w ciągu 24 godzin lub w następnym dniu roboczym. Jeżeli tym dniem roboczym jest sobota, wspomniany termin upływa z końcem następnego dnia roboczego. Należy zapobiegać nadużyciom lub niewłaściwemu stosowaniu. Zabrania się przechowywania substancji niebezpiecznych w pojemnikach przeznaczonych do żywności.
Wynikają z tego następujące kryteria i środki ochronne:
- Przechowywanie wyłącznie w odpowiednich, szczelnie zamkniętych pojemnikach
- Ograniczenie ilości przechowywanych w pomieszczeniu roboczym
- Ochrona przed dostępem osób nieuprawnionych
- Unikanie źródeł zapłonu
- Oznakowanie zgodnie z przepisami dotyczącymi substancji niebezpiecznych
- Zapewnienie odpowiednich środków gaśniczych
- Rozwiązania w zakresie wychwytywania wycieków
Również puste, nieumyte pojemniki podlegają tym samym przepisom bezpieczeństwa, co pojemniki napełnione!
Ilość palnych cieczy, które można przechowywać w obszarze roboczym, jest ograniczona do ilości niezbędnej na jeden dzień roboczy lub jedną zmianę. Ilości wykraczające poza ten limit należy przechowywać w odpowiednio wyposażonych pomieszczeniach magazynowych, chyba że do przechowywania wykorzystuje się odpowiednią szafę bezpieczeństwa.
Ponadto nie każdy obszar w zakładzie nadaje się do przechowywania substancji łatwopalnych lub jest do tego dopuszczony. Aby zapobiec pożarom, wybuchom lub innym zagrożeniom, nie wolno przechowywać ani tymczasowo pozostawiać łatwopalnych cieczy w następujących strefach:
- Drogi ewakuacyjne i ratunkowe
- Klatki schodowe
- Obszary, w których może wystąpić działanie wysokiej temperatury
- Pomieszczenia socjalne i miejsca do odpoczynku
- Przejścia przeznaczone dla osób z zewnątrz
Należy również krytycznie ocenić drogi komunikacyjne i obszary robocze o dużym natężeniu ruchu. Celem jest zawsze zapobieganie rozprzestrzenianiu się pożaru oraz zapewnienie bezpiecznych dróg ewakuacyjnych.
W wielu przedsiębiorstwach łatwopalne ciecze są elementem codziennej pracy. Typowe obszary zastosowań to:
- Zakłady produkcyjne: lakiery, rozcieńczalniki, środki czyszczące, rozpuszczalniki, płyny techniczne
- Warsztaty: benzyna, środki do czyszczenia hamulców, oleje, zbiorniki na substancje niebezpieczne, puszki z aerozolem
- Laboratoria i działy kontrolne: substancje chemiczne o niskiej temperaturze zapłonu, substancje samozapalne
Wspomniane wyżej substancje są często potrzebne bezpośrednio na stanowisku pracy. I to właśnie wówczas, przy braku wdrożenia odpowiednich środków ochronnych, występuje podwyższone ryzyko.
Oprócz środków organizacyjnych, takich jak ocena zagrożeń, regularne szkolenia pracowników, dokumentowanie przechowywanych ilości oraz regularna kontrola stanu magazynu, na pierwszym planie znajdują się środki techniczne, takie jak stosowanie odpowiednich szaf bezpieczeństwa.
Dlaczego odpowiednia szafa bezpieczeństwa jest niezbędna
Szafy bezpieczeństwa przeznaczone do przechowywania cieczy palnych klasyfikuje się przede wszystkim według ich odporności ogniowej. Reguluje to europejska norma DIN EN 14470-1. Klasyfikacja ta określa, ile minut upływa, zanim w przypadku pożaru temperatura wewnątrz szafy wzrośnie o 180 K (jednostka K = kelwin jest stosowana do podawania różnic temperatury).
Najważniejsze klasyfikacje typów zgodnie z normą DIN EN 14470-1 to:
Typ 90: zapewnia najwyższy poziom ochrony, charakteryzując się odpornością ogniową wynoszącą co najmniej 90 minut. Szafy te stanowią standard w zakresie przechowywania cieczy palnych w pomieszczeniach roboczych zgodnie z normą DIN EN 14470-1 i mogą być stosowane bez żadnych ograniczeń. Szafy te są wyposażone w izolację ognioodporną, drzwi, które zamykają się samoczynnie w razie pożaru, a także posiadają atest przeciwpożarowy.
Typ 60: zapewnia odporność ogniową wynoszącą co najmniej 60 minut.
Typ 30: zapewnia odporność ogniową wynoszącą co najmniej 30 minut i jest dopuszczony do przechowywania materiałów łatwopalnych w pomieszczeniach roboczych jedynie w ograniczonym zakresie.
Typ 15: odporność ogniowa wynosząca co najmniej 15 minut.
Szafy bezpieczeństwa typu 90 (F90) uznaje się obecnie za najlepszy możliwy standard przechowywania substancji niebezpiecznych w pomieszczeniach roboczych. Zwłaszcza w obszarach produkcyjnych lub logistycznych, gdzie substancje muszą być bezpośrednio dostępne, szafa bezpieczeństwa typu 90 stanowi najbardziej praktyczne i zgodne z przepisami rozwiązanie.
Stosowanie szaf bezpieczeństwa typu 90 zgodnych z normą EN 14470-1 do przechowywania łatwopalnych cieczy w pomieszczeniach roboczych ma wyraźne korzyści:
- Spełnienie podstawowych wymagań w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony przed wybuchem
- Szybkie i skuteczne umieszczanie substancji niebezpiecznych w szafach bezpieczeństwa po zakończeniu pracy
- Ograniczenie do minimum składowania substancji niebezpiecznych w sposób niezabezpieczony na stanowisku pracy
- Zmniejszenie wewnętrznego transportu substancji niebezpiecznych i związanego z nim ryzyka
- Elastyczność miejsc przechowywania
- Możliwość bardziej efektywnego wykorzystania miejsc do przechowywania
Uwaga: W porozumieniu z lokalną strażą pożarną możliwe jest również ustawienie szaf bezpieczeństwa w korytarzach, o ile nie ogranicza to szerokości dróg ewakuacyjnych. Prosimy o zasięgnięcie informacji na ten temat u właściwych organów.
Środki ochrony przeciwwybuchowej związane z szafami bezpieczeństwa
Podział na strefy
Strefy ochrony przeciwwybuchowej (Ex) dzielą obszary zagrożone wybuchem w oparciu o częstotliwość występowania i czas trwania atmosfery wybuchowej. W przypadku gazów, oparów lub mgieł zgodnie z dyrektywą ATEX wyróżnia się następujące strefy:
- Strefa 0: stale, przez długi czas lub często
- Strefa 1: sporadycznie w trybie normalnej pracy
- Strefa 2: rzadko i tylko przez krótki okres
Przechowywanie cieczy łatwopalnych wymaga bezwzględnie opracowania koncepcji ochrony przeciwwybuchowej w celu uniknięcia źródeł zapłonu oraz opanowania atmosfer wybuchowych (strefa Ex 1 lub 2 wewnątrz szafy).
Zgodnie z przepisem DGUV 113-001 (EX-RL) wnętrze szaf bezpieczeństwa zgodnych z normą DIN EN 14470-1, przy aktywnej, monitorowanej wentylacji wywiewnej (co najmniej 10-krotna wymiana powietrza na godzinę), nie zalicza się zazwyczaj do żadnych z tych stref, o ile przechowywane są wyłącznie zamknięte zbiorniki. Jeśli szafa nie jest wentylowana lub przechowywane są w niej otwarte/nieszczelne zbiorniki, całe wnętrze należy zaklasyfikować jako strefę 2 (rzadko występująca/krótkotrwała atmosfera wybuchowa). Wnętrze przewodu wywiewnego klasyfikuje się do tej samej strefy co wnętrze szafy. Dla obszaru roboczego – poza technicznie wentylowaną szafą bezpieczeństwa – zazwyczaj nie trzeba określać strefy, o ile nie występują inne źródła emisji.
W ramach oceny ryzyka konieczna jest wiążąca klasyfikacja przeprowadzona przez wykwalifikowaną osobę!
Wentylacja techniczna
Konieczność stosowania wentylacji technicznej oraz szczegółowe wymagania w tym zakresie są uregulowane w różnych przepisach, między innymi w normie DIN EN 14470-1 dotyczącej szaf bezpieczeństwa na łatwopalne ciecze.
Techniczna wentylacja szaf bezpieczeństwa ma kluczowe znaczenie, jeśli chodzi o zapobieganie powstawaniu atmosfery wybuchowej wewnątrz szafy podczas normalnej eksploatacji oraz o bezpieczne odprowadzanie oparów. Wywiewane powietrze należy zazwyczaj kierować do miejsca pozbawionego zagrożenia, najczęściej na zewnątrz, lub oczyszczać za pomocą filtra powietrza obiegowego.
Główną funkcją wentylacji technicznej jest ciągłe odprowadzanie potencjalnie niebezpiecznych gazów lub oparów, które mogą wydostawać się z przechowywanych substancji chemicznych. Ponieważ wiele łatwopalnych oparów jest cięższych od powietrza, osadzają się one przy dnie, dlatego też odciąg ma miejsce zazwyczaj w dolnej części szafy. Dzięki tej ciągłej wymianie powietrza stężenie oparów utrzymywane jest poniżej odpowiednich wartości granicznych (np. granicy wybuchowości).
W przypadku przechowywania substancji lotnych lub toksycznych często wymagana jest minimalna częstotliwość wymiany powietrza, zazwyczaj dziesięciokrotna wymiana powietrza na godzinę. W przypadku cieczy palnych w wentylowanych technicznie pomieszczeniach roboczych wentylacja ta może zmniejszyć rozmiar strefy zagrożonej wybuchem wokół szafy. Zasadniczo należy monitorować działanie wentylacji. Awaria wentylacji musi być sygnalizowana sygnałem optycznym lub akustycznym, a w razie potrzeby należy podjąć działania zastępcze.
Nakładka z filtrem powietrza obiegowego
Alternatywą dla wentylacji technicznej może być zastosowanie jednostki z filtrem powietrza obiegowego, która umożliwia wentylację bez bezpośredniego podłączenia do systemu wywiewnego – zapewnia ona odfiltrowanie zanieczyszczeń i ponowne wprowadzenie oczyszczonego powietrza do pomieszczenia. Jednostki z filtrem powietrza obiegowego sprawdzają się zwłaszcza wówczas, gdy ze względów konstrukcyjnych nie ma możliwości podłączenia do systemu wywiewnego. Konieczne jest regularne konserwowanie i ciągłe monitorowanie filtrów.
Odpowiednie szafy bezpieczeństwa wg DIN EN 14470-1 – podstawowe wymagania
Wymogi dotyczące bezpieczeństwa
- Minimalizacja ryzyka pożarowego związanego ze składowaniem substancji palnych i ochrona zawartości szafy w przypadku pożaru przez znany (sprawdzony) okres.
- Minimalizacja oparów wydzielanych w otoczeniu pracy.
- Zatrzymanie możliwych wycieków we wnętrzu szafy.
- Norma wymaga zapewnienia wystarczającej ilości czasu na ewakuację personelu z pomieszczenia roboczego, a także na dostanie się strażaków do wnętrza budynku, zanim dojdzie do niekontrolowanego pożaru spowodowanego przechowywanymi cieczami palnymi.
Odporność ogniowa
- Test w obrębie komory pożarowej, jako pojedyncza, wolnostojąca szafa.
- Na całą szafę należy oddziaływać przy zastosowaniu jednakowych warunków cieplnych.
- Wystawienie na działanie płomienia zgodnie z krzywą standardową temperatura-czas EN 1363-1 (5.1.1).
- Pomiar wzrostu temperatury we wnętrzu szafy (13 miejsc pomiaru na powierzchniach i w powietrzu).
- Klasyfikacja szafy jako szafa typu 15, 30, 60 lub 90.
Drzwi
- Muszą zamykać się z każdej pozycji (czas zamknięcia maks. 20 sekund).
- Wbudowane urządzenia przytrzymujące otwarte drzwi muszą zwalniać zablokowane w ten sposób drzwi w temperaturze 50°C (+0/-10°C).
Wentylacja
- Otwory wentylacyjne są obowiązkowe.
- Przy temperaturze 70°C (±10°C) otwory te muszą się automatycznie zamykać.
Półki i szuflady
- Półki i szuflady muszą wytrzymać obciążenie określone przez producenta przez cały czas trwania pożaru.
Podłogowa wanna wychwytowa
- Po pożarze podłogowa wanna wychwytowa musi nadal prawidłowo funkcjonować.
- Kontrola wzrokowa (napełnianie podłogowej wanny wychwytowej wodą).
Dostarczane informacje
Instrukcja obsługi wraz z danymi dot. maks. obciążenia półek lub szuflad szafy, poj. podłogowej wanny wychwytowej, zalecenia dot. kontroli i konserwacji, deklaracja zgodności producenta lub poświadczenie zgodności wydane przez autoryzowaną jednostkę certyfikującą.
Oznakowanie i opisy
- Wskazówka: jeśli nie korzysta się z szafy, drzwi muszą być zawsze zamknięte
- Symbole ostrzegawcze „Caution: risk of fire“ („Uwaga: ryzyko pożaru“) i „Fire: open light and smoking forbidden“ („Pożar: zakaz palenia i używania otwartego ognia“) zgodnie z normą ISO 3864
- Podana w minutach odporność ogniowa zgodnie z DIN EN 14470-1
- Nazwa i/lub symbol producenta
- Nr modelu i rok produkcji
Certyfikowana szafa bezpieczeństwa zapewnia:
- Ochronę pracowników
- Ograniczenie ryzyka pożaru i wybuchu
- Sprawdzoną odporność ogniową
- Automatyczne zamykanie drzwi w razie pożaru
- Konstrukcję dymoszczelną
- Zintegrowaną podłogową wannę wychwytową
- Przyłącze wentylacyjne lub filtr powietrza obiegowego
- Ochronę zawartości szafy
- Więcej czasu na ewakuację i gaszenie pożaru
- Oznakowanie zgodnie z GHS
- Ograniczenie ryzyka związanego z odpowiedzialnością cywilną
Szafy bezpieczeństwa typu 90 spełniają wysokie wymagania w zakresie ochrony przeciwpożarowej i umożliwiają przechowywanie łatwopalnych cieczy w obszarze roboczym.
Bezpiecznie i zgodnie z przepisami dzięki właściwemu rozwiązaniu
Przechowywanie łatwopalnych cieczy nie jest kwestią drugorzędną, lecz kluczowym elementem zakładowej ochrony przeciwpożarowej. Przedsiębiorstwa mają obowiązek systematycznego ograniczania zagrożeń oraz przestrzegania przepisów prawa. Kto już na wczesnym etapie stawia na sprawdzone szafy bezpieczeństwa, ten tworzy przejrzyste struktury, chroni swoją firmę i niezawodnie spełnia wymogi prawne.
Zachęcamy do przeglądu naszych rozwiązań w zakresie bezpiecznego i zgodnego z przepisami przechowywania łatwopalnych cieczy oraz do wyboru wersji dostosowanej do Państwa potrzeb.
Objaśnienie użytych pojęć i skrótów
ATEX:
Skrót ten oznacza „Atmosphères Explosibles“ (atmosfery wybuchowe) i odnosi się do dwóch dyrektyw UE (2014/34/UE dotyczącej produktów oraz 1999/92/WE dotyczącej operatorów), które regulują kwestie ochrony przeciwwybuchowej. Zobowiązują one producentów do oznakowania urządzeń przeznaczonych do stosowania w strefach niebezpiecznych, a operatorów instalacji do podziału na strefy (0–2 dla gazu, 20–22 dla pyłu).
CLP:
Rozporządzenie CLP to unijne rozporządzenie dotyczące substancji chemicznych, a skrót CLP oznacza „Classification, Labelling and Packaging“, czyli klasyfikację, oznakowanie i pakowanie substancji i mieszanin. Rozporządzenie CLP wdraża na Europejskim Obszarze Gospodarczym Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów (GHS) ONZ.
DIN EN 14470-1:
Europejska norma dotycząca szaf bezpieczeństwa przeznaczonych do przechowywania łatwopalnych cieczy w pomieszczeniach roboczych. Klasyfikuje ona szafy na podstawie ich odporności ogniowej. Określa wymagania w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zabezpieczenia przed wyciekami oraz wentylacji.
EN 1363-1:
Europejska norma podstawowa dotycząca badań odporności ogniowej. Określa ogólne wymagania i zasady, zgodnie z którymi przeprowadza się badania elementów konstrukcyjnych pod kątem ich odporności ogniowej.
GHS:
Skrót od „Globally Harmonized System of Classification, Labelling and Packaging of Chemicals“ – Globalnie Zharmonizowanego Systemu Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów oraz ich oznakowania na opakowaniach i w kartach charakterystyki. System ten jest aktualizowany co dwa lata, dlatego przy każdym odniesieniu do GHS należy uwzględnić jego aktualny stan.
Zwroty H i P:
Sformułowania dotyczące zagrożeń i środków ostrożności („hazard statements“ i „precautionary statements“) to standardowe, zwięzłe wskazówki bezpieczeństwa dotyczące substancji niebezpiecznych, stosowane w ramach Globalnie Zharmonizowanego Systemu Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów (GHS).
ISO 3864:
Seria norm ISO 3864 określa międzynarodowe standardy dotyczące kolorów bezpieczeństwa, znaków bezpieczeństwa i oznakowań w miejscach pracy oraz w przestrzeni publicznej; celem jest zapobieganie wypadkom i zagrożeniom dla zdrowia poprzez stosowanie jednolitego, niezwiązanego z żadnym językiem oznakowania.
Zachęcamy do kontaktu!
W razie dodatkowych pytań jesteśmy do Państwa dyspozycji.